Numer 3 (73) - luty - rok szkolny 2004/2005

Rzecz o języku

Odmiana obcych nazwisk

Język polski jest językiem fleksyjnym, a więc wyróżnia go rozbudowany system odmiany wyrazów przez przypadki. Dlatego poprawna polszczyzna nie akceptuje zapisu imion i nazwisk obcych z całkowitym zaniechaniem ich odmiany. Językoznawcy dopuszczają jednak pewną liberalizację.

Nazwiska włoskie.

Posłużmy się przykładem popularnego pisarza Umberto Eco. Stosując się do absolutnej konsekwencji deklinacyjnej powinniśmy powiedzieć kariera Umberta Eca. Przyznajmy jednak uczciwie, ze forma taka nie brzmi najlepiej. W takich przypadkach dopuszcza się możliwość odmiany prostego fleksyjnie imienia, pozostawiając nazwisko w formie mianownikowej – książka Umberta Eco. Podobnie sprawa ma się z inną włoską postacią – piłkarzem Roberto Baggio. Gdy nazwisko występuje samodzielnie, bezwzględnie zaleca się jego odmianę: strzał Baggia, podał Baggiowi, zderzył się z Baggiem, zapomniał o Baggiu (wymowa: Badżia, Badżiowi, Badżiem, Badżiu). Jeśli komuś nieswojo brzmią odmienione formy nazwiska, można je pozostawić w postaci nieodmienionej – jak w poprzednim przypadku – odmieniając tylko imię: podał Robertowi Baggio, zderzył się z Robertem Baggio.

Nazwiska francuskie.

Kluczem w odmianie tych nazwisk jest umiejętność ich czytania. Większości mieszkańców prowincji Québec nieobca jest reguła, że „e” na końcu wyrazu czytamy wówczas, gdy jest ono zaakcentowane, np.: Mérimée, Carré. W tym przypadku również obowiązuje zasada, że odmieniając imię, nazwisko można pozostawić w formie mianownikowej, jednak posługując się samym nazwiskiem – zgodnie z zasadami językowymi – powinno się je odmienić: Mériméego, Mériméemu (czyt.: Merimego, Merimemu). Inaczej jest z nazwiskami, których końcówki nie czytamy, np.: Verne, La Fontaine. Napiszemy więc: Verne’owi (wym.: Wernowi), La Fontaine’owi, Verne’em, La Fontaine’em, o Wernie, o La Fontannie. Podobnie odmienia się popularne tu nazwisko Lévesque – ulica Lévesque’a (czyt.: Leweka). Stosując je jednak razem z imieniem możemy powiedzieć: komisja szkolna Rénego Lévesque. W odmianie spolszczamy również nazwiska typu: Richelieu, Montesquieu - Richeuliego (Riszeliego), o Richelieum (o Riszeliem), Montesquieugo (Monterskiego), o Montesquieum (o Monteskiem).
Wiele osób odmieniając obce nazwiska regularnie stawia apostrof. Nie zawsze jednak jest to konieczne. Gdy końcówkę wyrazu czytamy, wówczas apostrof jest zbędny. Dopiero gdy jej zapis jest zdecydowanie inny niż wymowa, należy posłużyć się apostrofem i za nim dopisać polską końcówkę deklinacyjną.

Słowniczek trudniejszych terminów:

fleksja - odmiana wyrazów (pojęcie obejmujące deklinację i koniugację)
deklinacja - odmiana imion (rzeczowników, przymiotników, zaimków i liczebników) przez przypadki (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz)
koniugacja - formy czasownika; jego odmiana przez osoby, czasy, tryby, strony i liczby

Zredagowała Violetta Pieniak