Numer 3 (73) - luty - rok szkolny 2004/2005

Lekcja historii

„Walka o wolność, gdy się raz zaczyna,
Z krwią ojca spada dziedzictwem na syna”
G. G. Byron Giaur tłum. A. Mickiewicz.

W nocy z 22 na 23.I.1863r. wybuchło Powstanie Styczniowe. Rozpoczęcie tego najdłuższego ze wszystkich dotychczasowych polskich zrywów wyzwoleńczych poprzedzone było intensywnym budzeniem się zaangażowania patriotycznego wśród ówczesnego pokolenia młodych Polaków.

Entuzjaści walki o ponowne odzyskanie przez Polskę niepodległości zjednoczeni byli wówczas wokół dwóch programów politycznych. Pierwszy z nich głosił, że droga do niepodległości wiedzie poprzez walkę zbrojną, którą trzeba podejmować w każdych warunkach. Drugi program podkreślał natomiast konieczność formowania i pogłębiania świadomości narodowej Polaków. Zbrojne powstanie przeciw zaborcy miałoby być tylko logicznym zwieńczeniem pracy nad narodowym budzeniem umysłów i sumień.

Bezpośrednim jednak impulsem do podjęcia walki zbrojnej z rosyjskim ciemięzcą były carskie plany wcielenia ok.50 tys. młodych Polaków do armii zaborcy na 25 lat. Po dwóch latach nierównych zmagań powstańców z rosyjskim okupantem powstanie upadło.

Represje, jakie po nim nastąpiły były skierowane w trzech podstawowych kierunkach. Carat postanowił wtedy dokonać całkowitej rusyfikacji Królestwa Polskiego, przy jednoczesnym odpolszczeniu ziem stanowiących integralną część dawnej Rzeczypospolitej oraz rozprawić się z Kościołem katolickim-ostoją nadziei i stróżem naszej narodowej tożsamości.

W związku z tym uczestników powstania skazywano na śmierć albo zsyłano masowo na Syberię, a ich majątki konfiskowano. Statystyki odnotowują konfiskatę przez carat 4254 majątków szlachty polskiej oraz grabież ziemi dokonaną wygnanym na Sybir 7 tys. rodzin
z zaścianków szlacheckich. Zagrabionym w ten sposób polskim mieniem zaborca obdzielił następnie swych lojalnych urzędników,
a także wyróżniających się carskich szpiegów i donosicieli, którzy już w 1885 r. byli nowymi właścicielami bądź dzierżawcami 2966 dużych majątków, w których najemnymi pracownikami zostali zubożali Polacy. Liczbę zesłańców z tamtego okresu oblicza się na ok.250 tys. Trafili oni w dużej części do niewolniczej pracy w syberyjskich kopalniach.

Carat uznał ponad to, że Gubernie litewsko-ruskie wchodzące przez blisko 400 lat w skład Rzeczypospolitej to nie tylko ziemie przyłączone do Rosji, ale jest to kraj odwiecznie ruski. Aby temu kłamstwu nadać pozory prawdy przystąpiono do systematycznego niszczenia wszelkich śladów cywilizacji, jakie wniosła ze sobą Polska. Z Wilna wywieziono do Moskwy zbiory muzeum archeologicznego, ponieważ jego zabytki ukazywały dawną obecność Polaków na tych ziemiach. Używanie języka polskiego w miejscach publicznych zostało zabronione. Wprowadzono też rzecz do tej pory niespotykaną-najpierw 10-cio, a później 5% podatek od narodowości, który Polacy ze względu na swe pochodzenie musieli płacić przez 40 lat.

Przystąpiono też do oficjalnego niszczenia Kościoła katolickiego. W 1864 r. skarb państwa rosyjskiego przejął wszystkie jego majątki
i fundusze. Większość zakonów męskich i żeńskich została skasowana. Dyrektywy władz rosyjskich nie liczyły się ze stanowiskiem Rzymu. Językiem liturgii miał być język rosyjski.

Kościoły katolickie zamykano bądź przerabiano na cerkwie. Opornych kapłanów, w tym licznych biskupów, zsyłano na Syberię skąd wielu z nich już nie wróciło.

Polski zryw ku wolności z roku 1863 uwiecznił w swych przepięknych i wzruszających rycinach i obrazach Artur Grottger (1837-1867), zaś stracony na stokach warszawskiej Cytadeli w 1865 r. dyktator powstania Romuald Traugutt tak wyraził cele powstańczej walki, które wiernie streszczają najwyższe i ponadczasowe aspiracje naszego Narodu:

„Celem zaś jedynym i rzeczywistym Powstania naszego jest odzyskanie niepodległości i ustalenie w kraju naszym porządku opartego na miłości chrześcijańskiej, na poszanowaniu prawa wszelkiej sprawiedliwości, udzielając obywatelom należytej swobody, bez naruszania powagi i prawdziwej siły, jaka się władzy najwyższej, strzegącej i porządku i bezpieczeństwa wszystkich, należy”.

Opracował Tadeusz Gryga